سالهای اول زندگی انسان، شبیه به ساختن پیلوت و فونداسیون یک ساختمان بزرگ است؛ هرچقدر این پایه محکمتر باشد، ایستایی خانه در برابر طوفانهای آینده بیشتر خواهد بود.
کتاب ارزشمند «رواندرمانی با نوزادان و کودکان خردسال» نوشته دکتر آلیشا لیبرمن و پاتریشیا فنهورن، به روشنی یادآوری میکند که بازه زمانی تولد تا پنجسالگی چقدر در شکلگیری بنیادهای روانی و عیسبی کودک نقشی بیبدیل دارد.
در این سالها، مغز کودک با سرعت خیرهکنندهای در حال رشد است و مانند یک آینه تمامنما، تمام رویدادها، صداها، هیجانات و حتی استرسهای محیط پیرامونش را جذب میکند. وقتی کودک مکرراً در معرض تنشهای شدید، بیتوجهی یا ناامنی قرار میگیرد، سیستم عصبی او به جای احساس آرامش، روی حالت هشدار و دفاعی قفل میشود. این وضعیت مداوم میتواند ساختار و معماری در حال شکلگیری مغز را تحت تأثیر قرار دهد و چالشهایی را در آینده به وجود بیاورد.
آمارها نشان میدهند که درصد قابلتوجهی از آسیبدیدگان کودکی را بچههای زیر پنج سال تشکیل میدهند و به همین دلیل است که متخصصان حوزه سلامت روان بر ضرورت مداخلات زودهنگام تأکید فراوانی دارند. اما این واقعیت به معنای ترساندن والدین نیست؛ بلکه دعوتی است تا بدانیم حضور آگاهانه، آرامش خانه و پاسخگویی به نیازهای عاطفی کودک در این سالها، قویترین سپر محافظتی است که میتوانیم به او هدیه دهیم.
وقتی والد یاد میگیرد چطور استرس خودش را آروم کند و فضایی امن بسازد، در واقع دارد بهترین مصالح را برای ساختن مغز و روان فرزندش فراهم میکند. این مسیر به ما یادآوری میکند که تکتک لحظات سادهی امروز ما، نقشی ماندگار در فردای کودکمان دارد.
فرض کنید کودکی بعد از یک روز شلوغ در مهدکودک، بهانهگیر شده و مدام گریه میکند. پدری که میداند مغز او هنوز چقدر کوچک و ناتوان در برابر هیجانات است، به جای عصبانی شدن، او را در آغوش میگیرد و اجازه میدهد توفان گریه فروکش کند؛ همین همراهی ساده، سیستم عصبی کودک را از حالت هشدار خارج کرده و به آرامش میرساند.
بر اساس مستندات کتاب دکتر لیبرمن و پاتریشیا فنهورن (۲۰۲۳) و یافتههای مرکز توسعه کودک هاروارد، سالهای اولیه زندگی به دلیل بالا بودن میزان انعطافپذیری عصبی (Neuroplasticity)، پنجرهای بینظیر برای شکلگیری معماری مغز است؛ جایی که استرس مزمن میتواند مسیرهای عصبی مربوط به تنظیم هیجان را تغییر دهد و پاسخگویی حساس والدین به عنوان عامل محافظتی عمل کند.
نکات مهم
